Metalik Madencilik Faaliyetleri ve Çanakkale Örneği

Rüştü Ilgar

Yazarlar

Rüştü Ilgar Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi https://orcid.org/0000-0002-4981-7324

Özet

Madenler hayatımızın vazgeçilmezleridir. Örneğin bugün doğan ortalama bir bebeğin, ömür boyunca 340 kg çinkoya (ev eşyaları, kozmetikler ve daha fazlası için), 363 kg kurşuna (piller, tıbbi cihazlar ve diğerleri için), 680 kg bakıra (elektrik kabloları ve diğerleri için), 1.630 kg alüminyuma (cihazlar, kutular, uçaklar ve diğerleri için) ve 14.832 kg demire, 13.649 kg tuza, 644.101 kg taş, kum, çakıl ve çimentoya ihtiyacı olacağı belirtilmektedir. Christian Jürgensen Thomsen tarih öncesi çağları “Taş Çağı”, “Tunç Çağı” ve “Demir Çağı” ile ifade ederken madenleri baz almıştır. Kur’an Zülkarneyn’i, kıssasında ateşi körükleyip dağın demir yapısının eritilişi, aynı eksende Moğol tarihçisi Reşîdüddin tarafından yazıya geçirilen Türklerin Ergenekon’dan çıkışı yine geçmişin madencilik faaliyetinin en temel bilgileridir. Türkiye, madencilik faaliyetleri açısından küresel çapta önemli bir yere sahiptir.

Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle Alp-Himalaya orojenik kuşağı üzerinde yer alması ve oldukça çeşitli jeolojik yapısı, zengin maden kaynaklarına sahip olmasına yol açmıştır. Türkiye’de dünya genelinde tespit edilen 90 madenin 70’ine sahip olmakta ve bunların 60’ı üretime elverişli durumdadır. Türkiye kaynak çeşitliliği açısından dünyada 8. sırada, yer alırken, üretim miktarı bakımından 22., üretim değeri açısından ise 28. sırada yer almaktadır. Madencilik sektöründe Türkiye’nin dış ticaret dengesine 4,1 milyar dolarlık ihracata karşılık 4,7 milyar dolarlık ithalat, madenciliğin Gayrisafi Milli Hasıla (GSMH) içindeki payı günümüzde %1,50 düzeyindedir.

Strabon Georaphika adlı eserinde, Çanakkale çevresinde yer alan değerli madenleri özellikle vurgulanmaktadır. 109.3 ton Altın (Au) yanında, 15–20 milyon ton bakır (Cu), kurşun (Pb) ve çinko (Zn) minerallerine dayalı cevherleşmelerin yoğunluk gösterdiği belirlenmiştir. Bu grubun ardından cıva (Hg), antimon (Sb) ve demir (Fe); daha sonra da manganez (Mn), tungsten (W) ve molibden (Mo), grafit (Gft) içeren mineralizasyonlar çevresel duyarlılık ile üretilerek ülke ekonomisine katkı sunmak için yeraltında beklemektedir.

Referanslar

Akıska S, ve Demirela G (2014). Handeresi, Bağırkaçdere ve Fırıncıkdere (Kalkım, Yenice, Çanakkale) Pb-Zn±Cu Distal Skarn Yataklarında Akışkanların Kökeni. Yerbilimleri 35 3 141–168.

Bamba, T. (1976). Güneydoğu Anadolu Ergani Maden Bölgesi Ofiyolit ve İlgili Bakır Yatağı. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 86(86), 35-49.

Bedirhan, Y. ve Süder, N. (2022). İslamiyet Öncesi Dönemde Türklerde Kullanılan Madenler Ve Maden İşletmeciliği, International Academic Social Resources Journal, (eISSN: 2636-7637), Vol:7, Issue:35; pp:273-289, http://dx.doi.org/10.29228/A SRJOURNAL.57561

Benazzi, S., Douka, K., Fornai, C. et al. (2011). Early dispersal of modern humans in Europe and implications for Neanderthal behaviour. Nature 479, 525–528 https://doi.org/10.1038/nature10617

Bianet. (2019). 6 Ağustos, Kaz Dağları’nda su ve vicdan nöbeti 10. gününde. https://bianet.org

Britannica (2024). Dünya Tarihi Tarih Öncesi Çağ ,Encyclopaedia Britannica Christian-Jurgensen-Thomsen Bölümü, https://www-britannica-com.translate.goog/biography/Christian-Jurgensen-Thomsen

Cerrahoğlu, İ. (1972). Ye’cüc Me’cüc ve Türkler. AÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20(1): 97-125

Cuinet, V. (2018). La Turquie d’Asie, Géographie Administrative: Statistique, Descriptive et Raisonnée de Chaque Province de l’Asie-Mineur, Cilt: 1, Creative Media Partners, LLC, Paris.

ÇTSO (2019). Ticaret ve Sanayi Odası Stratejik Planı 2018-2021, 24.07.2019 / YK Karar No: 66, Çanakkale

Demirela G, Akıska S, Sayılı İS, Kuşcu İ (2014). Çataltepe (Lapseki-Çanakkale) Pb-Zn±Cu±Ag Yatağı’nın Jeolojisi ve Alterasyon Özellikleri. Yerbilimleri 35 2 141–168.

Eldem, V. (1994). Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi, Türk. Tarih Kurumu Basımevi, Ankara

Ertin, G. (2001). Biga Yarımadasında Madencilik. İ.Ü.Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Dergisi, no.9, 81-108.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (ETKB). (2021). Türkiye altın sektörü raporu. Ankara: ETKB Yayınları.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (ETKB). (2022). Türkiye maden stratejisi ve politikaları raporu. Ankara: ETKB Yayınları.

Eti Maden. (2023). Bor ürünleri ve ihracat verileri. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. https://etimaden.gov.tr

Ferran B., Josep B. ve Tona M. (2015). Life and death in the Neolithic variscite mines at Gavà (Barcelona, Spain), Antiquity Publications Ltd, ANTIQUITY 89 (2015): 72–90, Published online by Cambridge University Press, https://doi.org/10.15184/aqy.2014.30

Gale, R. (2023). The History of Mining (Mining in America), Abdo Group (August 1, 2023), USA

Galip, İ. (1971). Takvim-i Meskükât-ı Selçukiyye, Catalogue des Monnaies Seldjoukides İstanbul 1309, Yeniden Baskı, Basnur Matbaası, Ankara s. 38.

Greenpeace Türkiye. (2018). Türkiye’de kömürlü termik santrallerin sağlık etkileri raporu. https://www.greenpeace.org

Güleç, N., Aydar, E., & Tunç, G. (2017). Biga Yarımadası’nın metamorfik zemininde doğal taş oluşumları. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri Kitabı, 211–226.

Hublin, J. J., Spoor, F., Braun, M., Zonneveld, F., & Condemi, S. (1996). A late Neanderthal associated with Upper Palaeolithic artefacts. Nature, 381(6579), p. 224-226.

Ilbeyli, N. (2010). Geochemistry and petrology of intrusive rocks in Biga Peninsula (NW Turkey): Implications for tectonomagmatic evolution. Geological Bulletin of Turkey, 53(2), 175–198.

İzbırak, R. (1945). Türkiye’de madencilik. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 3(2), 213–226.

Kalkınma Bakanlığı (2023). Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu-Kalkinma-Plani-Madencilik-Ozel-Ihtisas-Komisyonu-Raporu.pdf

Karataş, A. (2021). Yerel halkın çevresel karar alma süreçlerine katılımı: Kirazlı altın madeni örneği. Çevre ve Toplum Dergisi, 3(1), 44–61

Ketin, İ. (1977). Türkiye’nin Başlıca Orojenik Olayları ve Paleocoğrafik Evrimi. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 88(88), 1-10.

Koca, S. (2002). Eski Türklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat, Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, s.21; Türk Kültürüne Giriş, s.272.

Koç, T. (2007). Kaz Dağı Kuzey Kesiminin (Bayramiç-Çanakkale) Jeomorfolojisi. Coğrafi Bilimler Dergisi, 5(2), 27-53.

Mason, P. H. and Short, R. V. (2011). Neanderthal-human hybrids. Hypothesis, 9(1), 1-5.

Madencilik Sektörü ve Altın Madenciliği Raporu, (2011). Atın Madencileri Derneği, s.45,

MTA (2022). Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Türkiye maden haritası ve rezerv raporu. Ankara: MTA Yayınları.

MTA (2024). Türkiye Madencilik Tarihi, https://www.mta.gov.tr/v3.0/muze/turkiye-madencilik-tarihi

MTA (2024). Çanakkale İli Maden ve Enerji Kaynakları. https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden_potansiyel_2010/Canakkale_Madenler.pdf

Muscarella, O. W. (1988). Bronze and Iron, Ancient Near Eastern Artifacts in The Metropolitan Museum of Art, New York

Okay, A.İ. and Tüysüz, O. (1999). Tethyan sutures of Northern Turkey. the mediterranean basin: tertiary extension within the alpine orogen. Geological Society, London, Special Publications, 156, 475-515

Ovalıoğlu, R. (1973). Biga Yarımadasının Jeolojisi - Maden Yatakları ve Bakır- Kurşun - Çinko Mineralizasyonu İçin Ümitli Olan Bölgeleri. Bilimsel Madencilik Dergisi, 12(6), 1-22.

Özer R. (2022). Klasik Taş Oymacılığı Terminolojisi, Kimlik Yayınları, Kayseri

(https://ec.europa.eu/programmes/erasmus-plus/project-result-content/ed8ca447-c959-4bc1-86f0-fe632d0c287c/KLAS_K_TA__OYMACILI_I_TERM_NOLOJ_S_.pdf)

Pehlivan, A.N. ve Çetin, A. (1997). Edremit (Balıkesir) Ezine-Bayramiç-Yenice (Çanakkale) çevresinin altın ağırlıklı polimetal ve ağır mineral çalışmaları raporu. MTA Derleme Rap. No : 10061, Ankara

Prno, J., and Slocombe, D. S. (2012). Exploring the origins of ‘social license to operate’ in the mining sector: Perspectives from governance and sustainability theories. Resources Policy, 37(3), 346–357. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2012.04.002

Sacher, G. A. and Staffeldt, E. F. (1974). Relation of Gestation Time to Brain Weight for Placental Mammals: Implications for the Theory of Vertebrate Growth. The American Naturalist, 108(963), 593–615.doi:10.1086/282938

Strabo (1978). Georaphika (The Geoggraphy of Strabo, translated by H.C. Jones), volume. I-VIII (ed. T.E. Page), Loeb, London 1960. 1978 Revision, online erişim:

https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html

Teather A., Topping P. and Baczkowski Jon, eds. (2019). Mining and Quarrying in Neolithic Europe: A Social Perspective (Neolithic Studies Group Seminar Papers 16. Oxford & Philadelphia: Oxbow Books, 2019, 224pp., 64 b/w illustr., 11 tables, pbk, ISBN 978-1-78925-148-7

TEMA Vakfı. (2019). Kaz Dağları ve çevresindeki madencilik faaliyetlerinin ekosistem üzerindeki etkileri raporu. https://tema.org.tr

Terzi, M. H. (2021). Mustafa Kemal Atatürk Dönemi Türkiye Madenciliği. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 37, no. 104 (November 2021): 115-72. https://doi.org/10.33419/aamd.1015946.

Töz, C. (1988). Madenciliğin İnsanoğlu Evrimindeki Rolü Üzerine. Bilimsel Madencilik Dergisi, 27(3), 32-38.

Turan, M. (1981). Madenciliğimizin Tarihsel Gelişimi, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, s.1333, İstanbul

Uzunçarşılı, İ.H. (1998). Osmanlı Tarihi, C.2, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, s. 562-63.

Yılmazçelik, İ. ve Erdem, S (2018). Osmanlı Devleti’nin Son Dönemlerinde Selanik-Mitroviçe-Zibefçe Demiryolu Hattı Boyunca İşletilen Madenler, Osmanlı Dönemi Balkan Ekonomisi, Z. Gölen, B. Çetin ve A. Temizer (ed.), Gece Kitaplığı, sf. 355-434.

Yörükoğlu, A. (2024). Doğal Kaynakların Önemi ve Maden Arama, https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/hizmetler/kutuphane/ekonomi-bultenleri/2013_16/1.pdf

Yükçü, P. D. S., ve Atağan, D. D. G. (2014). Anadolu’da İlk Paranın Ayar ve Alaşımı. Accounting and Financial History Research Journal(7), 28-48.

İnternet Sayfası Kaynakları:

URL-1 https://www.cummins.com/tr/engines/mining/types-of-mining , Erişim Tarihi: 11.01.2025

URL-2 https://www.altayli.net/selcuklu-turkiyesinde-para.html, Erişim Tarihi: 11.01.2025

URL-3. https://tr.wikipedia.org/wiki/Oğuz_Han, Erişim Tarihi: 11.01.2025

URL-4 https://enerji.gov.tr/Media/Dizin/TKDB/tr/Belgeler/TMSGR2020.pdf , Erişim Tarihi: 07.09.2021